Odporność miast

Dlaczego interesuje nas odporność miast?

Od niemal dwóch dekad roku większość ludzi na Ziemi mieszka w miastach. Miasta przyciągają możliwościami: lepiej płatną pracą, dostępem do edukacji, kultury, usług publicznych i partnerów biznesowych. Są ośrodkami innowacji oraz rozwoju społeczno-gospodarczego.

Urbanizacja ma jednak drugą stronę. Wpływa na środowisko, klimat oraz bezpieczeństwo publiczne. Duże zagęszczenie ludzi i infrastruktury sprawia, że miasta są szczególnie wrażliwe na nagłe zdarzenia – od ekstremalnej pogody, powodzi i pożarów, przez wypadki komunikacyjne, po pandemie, kryzysy gospodarcze i konflikty zbrojne.

Nie istnieje jeden uniwersalny model odporności miejskiej. Miasta różnią się wielkością, strukturą społeczną i uwarunkowaniami przyrodniczymi, dlatego każde potrzebuje własnych rozwiązań. Ale wszystkie miasta to złożone systemy społeczno-ekologiczne, więc wspólna pozostaje konieczność kompleksowego przygotowania na kryzysy i szoki.

Odporność miejska to nie tylko reagowanie na zdarzenia, ale też planowanie z wyprzedzeniem, współpraca instytucji i tworzenie warunków, które pozwalają lepiej radzić sobie z niepewnością. A wszystko to wsparte świadomością, że gospodarka miasta wpływa na możliwości finansowania inwestycji środowiskowych, miejska przyroda wpływa na społeczeństwo i gospodarkę a skuteczność reagowania na zagrożenia zależy od sprawności instytucji samorządowych.

Po co wskaźnik odporności miast?

Pierwszym krokiem w budowaniu odporności miast jest rzetelna diagnoza poziomu ich systemowego przygotowania na niespodziewane zdarzenia. Mając na uwadze, że w polskiej statystyce lokalnej i regionalnej nie istnieje rozwiązanie pozwalające na kompleksowe diagnozowanie odporności miejskiej, stworzyliśmy wskaźnik odporności miast, który ma wypełnić ten brak i zapewnić:

1. Powtarzalność w czasie, poprzez oparcie go na regularnie publikowanych, publicznie dostępnych, otwartych danych
2. Porównywalność w przestrzeni – w pilotażu przygotowaliśmy wskaźnik dla 44 polskich miast, które jako pierwsze w Polsce przyjęły tzw. Miejskie Plany Adaptacji do Zmian Klimatu, ale zakładamy skalowanie tego narzędzia dla kolejnych miast
3. Stosowalność w miastach drugiego rzędu i mniejszych w hierarchii osadniczej, bowiem dotychczasowe, podobne wskaźniki dostępne są albo tylko na poziomie stolic albo w największych światowych metropoliach (np. 1(opens in a new tab), 2(opens in a new tab))
4. Kompleksowość, uwzględniająca kontekst ekonomiczny, społeczny, środowiskowy, infrastrukturalny oraz instytucjonalny zjawiska odporności.

Dla kogo jest ten wskaźnik?

Wskaźnik dedykowany jest przede wszystkim samorządom miast drugiego rzędu w hierarchii osadniczej oraz miastom średnim, w rozumieniu klasyfikacji funkcjonalnej miast Polski (Śleszyński, 2014(opens in a new tab)). Dotychczasowe badania nad odpornością miast dotyczą albo niewielkiej liczby miast w skali globalnej (najczęściej miast światowych), stolic krajów, albo ograniczają się do kilku aspektów (zazwyczaj w kontekście reakcji na pojedyncze zjawiska naturalne lub konflikty zbrojne). Brakuje natomiast analiz dotyczących mniejszych samorządów miejskich, dlatego w oparciu o dotychczasowe badania i osiągnięcia metodologiczne podjęliśmy próbę opracowania wskaźnika, który uwzględniałby specyfikę miast mniejszych.

Jak rozumiemy odporność (rezyliencję) miast?

Odporność rozumiemy jako (Meerow i Newell, 2016(opens in a new tab), s. 45):

1. Zdolność do utrzymania lub szybkiego przywrócenia pożądanych funkcji po wystąpieniu takich zakłóceń, jak:

   • klęski żywiołowe (trzęsienia ziemi, powodzie i huragany),
   • zdarzenia wynikające ze skutków zmian klimatu (długotrwałe susze, nagłe powodzie, itp.),
   • pandemie,
   • nagłe zakłócenia w dostawach energii,
   • napięcia migracyjne (np. nagły napływ lub odpływ ludności),
   • zmiany strukturalne w gospodarce o długoterminowych skutkach (np. likwidacja ważnych przedsiębiorstw w mieście),
   • kryzysy i wstrząsy gospodarcze,
   • gwałtowny napływ lub odpływ ludności,
   • zmiany polityczne, w tym te o charakterze zbrojnym.

2. Zdolność adaptacyjną, czyli umiejętność dostosowania się do zmian i szybkiej transformacji miasta do nowych warunków, po ustaniu zakłóceń.

Metodyka i dobór zmiennych

Analiza dla pierwszego okresu wskaźnika objęła średnią z lat 2018-2023/2024 (w zależności od dostępności danych w statystyce publicznej). Okres ten obejmował zarówno czas przed pandemią, jak i po niej, a także początek i dalszy przebieg wojny na Ukrainie. Zmienne zostały podzielone według ich wpływu na odporność, odpowiednio na stymulanty (gdzie wyższe wartości wskazują na wyższy poziom miejskiej odporności) i destymulanty, które wykazują działanie przeciwne. Następnie przeprowadzono normalizację przy użyciu metody statycznej unitaryzacji zerowej. Dla każdego podobszaru obliczono miarę odporności oraz średnią arytmetyczną na poziomie pojedynczych wskaźników. W oparciu o przegląd istniejących miar odporności miast opisanych zaproponowaliśmy podział wskaźnika docelowego (w.główny) na trzy spójne i proporcjonalne wewnętrznie obszary. Podział ten wynika z logiki procesów społecznych oraz środowiskowo-przestrzennych, a także ze specyfiki warunków instytucjonalnych, opierając się na wynikach wcześniejszych badań. Naszą analizę oparliśmy na trzech głównych obszarach odporności: społeczno-ekonomicznym (o.społeczno-ekonomiczny), środowiskowym (o.środowiskowo-przestrzenny) i instytucjonalnym (o.instytucjonalny).

Wybór zmiennych uwzględniał zróżnicowanie przestrzenne i niską korelację między nimi. Stopień zmienności oceniono za pomocą współczynnika zmienności (V) i zachowano zmienne o |V| > 10%. Stopień korelacji oceniono natomiast za pomocą współczynnika korelacji Spearmana oraz testów istotności statystycznej (za pomocą statystyki t-Studenta o n-2 stopniach swobody i poziomie istotności α=0,05). Na podstawie dostępnych w Polsce danych publicznych na poziomie lokalnym zaproponowano 55 wskaźników w trzech podobszarach (społeczno-gospodarczym, środowiskowym, instytucjonalnym) oraz 13 kategorii. Listę proponowanych miar skonfrontowano z dostępnością danych. Do obliczenia zagregowanego wskaźnika odporności miast zastosowaliśmy równe wagi dla każdego podobszaru, kategorii i wskaźnika. Więcej szczegółów, w tym lista zmiennych i źródła danych znajdują się w materiale roboczym(opens in a new tab).

Wybrane publikacje

• Materiał roboczy projektu: Measuring Urban Resilience in Poland: A Practical Index for Local Governments(opens in a new tab)
• Rozdział „Katastrofy (nie)naturalne i miejska odporność (rezyliencja) w książce Carla Abbotta (2024) Planowanie miast. Krótkie wprowadzenie(opens in a new tab) (tłum. Mariusz E. Sokołowicz), Łódź, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
• Podrozdział 2.2. „Między ujednolicaniem a złożonością w społeczeństwie masowym” oraz rozdział 3 w książce Mariusza E. Sokołowicza (2024). Pochwała złotego środka, czyli o rozwiązaniach pośrednich w gospodarce przestrzennej(opens in a new tab). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Kluczowe artykuły naukowe (seminal papers)

• Amirzadeh, M., Sobhaninia, S., & Sharifi, A. (2022). Urban resilience: A vague or an evolutionary concept? Sustainable Cities and Society, 81, 103853. https://doi.org/10.1016/j.scs.2022.103853(opens in a new tab)
• Figueiredo, L., Honiden, T., & Schumann, A. (2018). Indicators for Resilient Cities. OECD. https://doi.org/10.1787/6f1f6065-en(opens in a new tab)
• Glaeser, E. L. (2022). Urban resilience. Urban Studies, 59(1), 3–35. https://doi.org/10.1177/00420980211052230(opens in a new tab)
• Masik, G. A. (2022). Koncepcja odporności: Definicje, interpretacje, podejścia badawcze oraz szkoły myśli. Przegląd Geograficzny, 94(3), 279–305. https://doi.org/10.7163/PrzG.2022.3.1(opens in a new tab)
• Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38–49. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2015.11.011(opens in a new tab)
• Sokołowicz, M. E., & Wójcik, M. (2025). The concept of intersectionality in spatial terms: – An impulse for a socially engaged science. Studia Miejskie, 50, 61–76. https://doi.org/10.25167/sm.5880(opens in a new tab)
• Simmie, J., & Martin, R. (2010). The economic resilience of regions: Towards an evolutionary approach. Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 3(1), 27–43. https://doi.org/10.1093/cjres/rsp029(opens in a new tab)
• Śleszyński, P. (2014). Delimitation and typology of functional urban regions in Poland based on commuting, 2006. Geographia Polonica, 87(2), 317–320. https://doi.org/10.7163/GPol.2014.20(opens in a new tab)

Projekt i nasz Zespół

Projekt „Rezyliencja miast wobec wyzwań cywilizacyjnych i celów zrównoważonego rozwoju: operacjonalizacja, pomiar i upowszechnianie koncepcji” został zrealizowany ze środków przy wsparciu finansowym Uniwersytetu Łódzkiego w ramach zwiększonej dotacji Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa wyższego, ze środków programu Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza (IDUB).